Mitrić, dr Blagota

izvor: побједа.цо.ме

Pravo i nepravda

Postoji jedna sentenca koja glasi: „Čovjek je rođen slobodan, a svuda su okovi“, koja je postala jedan od stubova odbrane prirodnog prava, a koji suštinu svog učenja nalazi u jednom aksiomu, a to je – kao što je priroda mjera svih stvari, tako je i prirodno pravo mjera svih prava. Fundament je u sljedećem: da se čovjek rađa slobodan, da živi slobodan, da umire slobodan (dakle, bez okova), a okove mu „ugrađuje“ pozitivno pravo, koje je zasnovano na samovolji i nasilju dok, s duge strane, okove mu „skida“ takođe pozitivno pravo, ali koje je zasnovano na paradigmi socijalne i prirodne pravde. Prethodna tri postulata imaju svoj pravni izraz u gotovo univerzalnoj ustavno-pravnoj normi – da su svi jednaki pred zakonom, bez obzira na kakvo lično svojstvo. A ovo univerzalno ustavno načelo donekle „zbližava“ sva prava ove planete – (evropsko – kontinentalno pravo, anglosaksonsko pravo, šerijatsko pravo, hindu pravo, kinesko pravo), sve preko internacionalizacije prirodnih prava, kodifikovanih pretežno u Univerzalnoj deklaraciji o pravima čovjeka iz 1948. godine, u okviru OUN.

Na svim meridijanima sve je ovo u rukama sudije još „od Rima“, kada je ustanovljeno načelo „da ići sudiji znači ići pravdi“. Iako neka savremena zakonodavstva, pa i naše, propisuju načelo da sve što je zakonito ne mora da bude i pravedno, nalazeći osnov u jednom filozofsko-pravnom postulatu da pravda ne mora biti nužno svojstvo prava. (Što je mojoj malenkosti lično uvijek bilo strano, pa sam na svim profesionalnim poljima stvari posmatrao mnogo šire od onog što su one elementarno značile. Jer, naspram ovoga postoje i opšteprihvaćena pravila međunarodnog prava koje sankcioniše i naš Ustav, kao što su npr. „Ex aequo et bono“ (princip pravičnosti u suđenju), ili da se u jednakim situacijama mora jednako odlučivati (princip distributivne pravde, koji važi od helenske države pa naovamo). Stoga, u ovom kratkom osvrtu pokušavam, oslanjajući se na sopstveno teorijsko i praktično iskustvo, da osvijetlimo kakava je uloga suda i sudije u primjeni prava, polazeći od naprijed rečenog.

Kao što se zna, sud(ija) odlučuje o slobodama i pravima svih građana, odnosno o njihovim životima. Svojom stručnošću i savješću i profesionalnom hrabrošću primjenjuju zakon, a trebalo bi da to ne bude samo formalistički, već u smislu tzv. legitimne pravde. Jer sud(ija), kao treća vlast – „poslednja je brana i odbrana pravednog prava pred agresijom zakonskog neprava“ (prof. S. Perović). Sud(ija) mora biti nezavistan, što nije samo ustavno-pravna kategorija, već i pitanje kulture jednog društva. Tamo gdje je vladavina prava „opterećena“ vladavinom samovolje, sud(ija) se pretvara u zavisnost od raznih nepravnih faktora. Zato sud(ija) mora da odlučuje na osnovu činjenica u kontekstu zakona, radi ostvarenja, između ostalog i prije svega, distributivne pravde. Sud(ija) je obavezan i po međunarodnom i unutrašnjem pravu da primjenjuje prvenstveno potvrđene i objavljene međunarodne konvencije i opšteprihvaćena pravila međunarodnog prava, što još nije zaživjelo u našoj sudskoj praksi. Sud(ija) prethodno mora da ima određene „garancije“ države, a naročito one da sudska vlast pripada sudovima i nikome više. Takođe, država mora da garantuje sudu i sudiji odgovarajući sudijski status, materijalni, bezbjednosni i dr. Država mora da obezbijedi demokratski način izbora sudija, njihov imunitet, stalno usavršavanje, propisane uslove unapređenja i slično. Pravna država izrasta iz osnova demokratije, iz opšte kulture i obrazovanja i državno-pravne svijesti njenih državljana, uz pravedno postavljeni sistem ljudskih prava i sloboda. Iz toga dalje proizilazi da kad sudija jednako primjenjuje zakon na jednake događaje, onda je to najjače „oružje“ pravne države. (Moj lični profesionalni prilog vladavini prava dao sam u odlukama Ustavnog suda od 1993. do 2002. godine, kao i u brojnim javnim istupnim i autorskim tekstovima).

Na kraju, zašto „volite li Sartra“. Zato što je jedan od najvećih apsurda života nesaglasnost lične želje i fakta. Ovaj apsurd pratio je jednim dijelom i autora ovih redova, jer ga vlast nikad nije interesovala, a bukvalno je stalno bio u njoj. U tom galimatijasu raznih funkcija uvijek se postavlja jedno krucijalno pravno-političko pitanje – da li vršeći funkciju treba aminovati svaki potez vlasti ili autoritetom svoje funkcije i profesionalnim znanjem i iskustvom ukazivati na očigledne greške vlasti i javno ih markirati. Koji će se put izabrati zavisi od snage ličnosti, a koji će efekat biti zavisi od vlasti. I zato što je Sartr, između ostalih, napisao sjajno djelo „ Prljave ruke“ – dramu o izdaji „učitelja“ od strane „đaka“, ali ne u bukvalnom smislu nego kao refleksija koja se manifestuje u svim sferama rada i života (otac – sin, lider – savjetnik, profesor – asistent i brojne situacije što ih život nanosi). Imao sam priliku da to gledam „uživo“, u vrijeme postdiplomskih studija, na sceni Jugoslovenskog dramskog pozorišta u Beogradu, „Prljave ruke“, koju su maestralno igrali Ljuba Tadić („učitelj“) i tada mlađani Miša Janketić („đak“).

I zato što je izdaja od strane suda i njegove funkcije i sudije i njegove profesije ma prema kome najveća moguća nepravda!