“Građanska neposlušnost u savremenoj političkoj teoriji”

Dragi građani…

izvor: fpn.bg.ac.rs, Mr Vladimir Pavićević

Henry David Thoreau: „Ako vlast učini neko nepravedno djelo, da li pojedinac uopšte ima pravo da ostane indiferentan i ne reaguje ili je, nasuprot tome, on obavezan da se bori protiv takvog čina?

Nije, vlast (većina) ta koja odlučuje o tome šta je pravedno, već razboriti građanin. A kada vlada ugrožava principe pravde, onda je građanin dužan da nepravdu prepozna i da reaguje savjesno i shodno moralnim načelima. U suprotnom on postaje mala tvrđava i magacin u službi nekog bezobzirnog čovjeka na vlasti, samo sijenka koja podsjeća na ljudsko biće, mašina, drvo, zemlja… „A takvi ne izazivaju veće poštovanje no ljudi od slame ili šaka đubreta.“
. . .
Sva moderna, demokratska i ustavna društva počivaju na principu građanstva. Građanska neposlušnost predstavlja onaj segment principa građanstva koji građaninu daje pravo da na „izvanpravni, nelegalni“ način reaguje u odnosu na državnu vlast u slučajevima kada ta vlast narušava opšte dobro i kada se griješi o načela morala i pravednostina kojima počiva jedna demokratska i dobro uređena zajednica. Ovaj koncept polazi od razumijevanja građanina kao ključne figure u političkoj zajednici, koji svjesno, razborito i slobodno djeluje unutar polja omeđenog „zamišljenim društvenim ugovorom.“U teoriji postoje neslaganja u definisanju građanske neposlušnosti, ali se ključnim i neizostavnim mogu smatrati slijedece odredbe ovog pojma:
-Akt građanske neposlušnosti je akt neposlušnosti u odnosu na zakon.
U čitavom spektru mogućih otpora prema vlasti, građanska neposlušnost se odvaja upravo po tome što se otpor pruža zakonu koji je usvojen na legalan nacin, ali je njegova sadržina u suprotnosti sa elementarnim principima pravde. To ovaj akt cini nelegalnim, ali ne i neopravdanim. U ovom tipu otpora građani se suprotstavljaju aktima vlasti koji pokazuju odsustvo smisla za pravičnost i opšte dobro unutar zajednice, te se mogu smatrati nelegitimnim. To dalje vodi jasnijem situiranju koncepta građanske neposlušnosti između principa legaliteta i principa legitimiteta.
– Svaki akt građanske neposlušnosti je akt građanske neposlušnosti. To znači da je samo nenasilni otpor akt koji se može podvesti pod ovaj pojam.
. . .
U uslovima postojanja jedne demokratski uređene zajednice, građanska neposlušnost je samo jedan od mogucih otpora prema vlasti. Taj otpor ima karakter nenasilne akcije i slican je drugim mirnim oblicima djelovanja. Šarp (Gene Sharp) razlikuje tri nivoa nenasilne akcije:
a) protesti i ubjeđivanje;
b) socijalna, ekonomska i politicka nekooperativnost;
c) nenasilna intervencija.
Svaka akcija uobicajeno pocinje najnižim nivoom i mijenja se u zavisnosti od to gana koji nacin vlada reaguje na zahtjeve koji dolaze iz polja civiliteta. Forme tih zahtjeva su razlicite, a najčešći su:
javni govori, peticije, distribucija literature, javne demonstracijeitd.
Ovaj nivo više upozorava vladu i signalizira građanstvu da je neki akt vlasti sporan i u sukobu sa pravdom. Akcija poprima ozbiljniji tok kada umjesto da postavljaju konkretne zahtjeve građani postaju socijalno, ekonomski i politicki nekooperativni. Šarp navodi primjere za svaki oblik nekooperativnosti građana:
a) socijalna nekooperacija – društveni bojkot, ekskomunikacija, studentski štrajkovi;
b) ekonomska nekooperacija – bojkot potrošaca, radnicki štrajkovi, odbijanje da seplate takse, odbijanje da se koriste vladina sredstva placanja;
c) politicka nekooperacija – bojkot zakonodavnih tijela i izbora, otpor u placanju poreza,deliberativna birokratska neefikasnost, bunt.
Posljednji nivo otpora o kojem govori Šarp, ukljucuje radikalne forme otpora autoritetu. Neki primjeri ukljucuju borbu do smrti, opkoljavanje vitalnih vladinih objekata, blokadu puteva, uspostavljanje alternativnih tržišta i transportnog sistema (poput sivog tržišta) i formiranje paralelne vlade.